Dlaczego o tym wciąż mówi się za mało? Menopauza i andropauza

Menopauza i andropauza są naturalnymi etapami w rozwoju biologicznym człowieka. Mimo że dotyczą większości populacji w wieku średnim i starszym, nadal zbyt rzadko stanowią temat systematycznych rozmów w praktyce klinicznej i codziennym życiu społecznym. W rezultacie wiele osób pozostaje bez odpowiedniej diagnozy i wsparcia, traktując objawy jako „normalne skutki starzenia się”, które należy przeczekać. To poważny błąd, który może prowadzić do znacznego pogorszenia jakości życia, a także do rozwoju powikłań zdrowotnych, którym można skutecznie zapobiegać.

Menopauza – definicja, przebieg, konsekwencje zdrowotne

Menopauza definiowana jest jako trwałe ustanie miesiączkowania wynikające z wygaszenia funkcji hormonalnej jajników. Zwykle diagnozowana jest po 12 kolejnych miesiącach bez krwawienia miesiączkowego u kobiety w odpowiednim wieku. Statystycznie przypada między 45. a 55. rokiem życia, jednak występuje również w formie przedwczesnej (przed 40. rokiem życia) lub późnej (po 55. roku życia).

Okres perimenopauzy

Faza przejściowa przed menopauzą, zwana perimenopauzą, może trwać od 2 do 10 lat i wiąże się z istotnymi wahaniami hormonalnymi, szczególnie w zakresie stężeń estradiolu i progesteronu, co skutkuje szeregiem objawów somatycznych i psychicznych.

Najczęściej zgłaszane objawy perimenopauzy i menopauzy:

• zaburzenia cyklu miesiączkowego (wydłużenie, skrócenie, nieregularność),
• uderzenia gorąca i nadmierna potliwość,
• bezsenność lub zaburzenia snu,
• drażliwość, lęk, objawy depresyjne,
• spadek libido, suchość pochwy, dyspareunia,
• przyrost masy ciała, szczególnie w okolicach brzucha,
• zaburzenia koncentracji i tzw. mgła mózgowa.

Potencjalne powikłania zdrowotne wynikające z niedoboru estrogenów:

• osteoporoza – zmniejszenie gęstości mineralnej kości i wzrost ryzyka złamań,
• choroby układu sercowo-naczyniowego – większe ryzyko nadciśnienia, miażdżycy, zawałów,
• zaburzenia metaboliczne – insulinooporność, cukrzyca typu 2, dyslipidemia,
• zaburzenia psychiczne – wzrost ryzyka depresji i zaburzeń lękowych.

Andropauza – fizjologiczny proces starzenia się układu hormonalnego u mężczyzn

Andropauza (znana również jako zespół niedoboru testosteronu lub hipogonadyzm późny) nie jest jednostką chorobową, lecz procesem, w którym dochodzi do stopniowego spadku produkcji testosteronu przez jądra, przy jednoczesnym wzroście poziomu globuliny wiążącej hormony płciowe (SHBG), co zmniejsza dostępność biologiczną testosteronu.

Objawy andropauzy:

• obniżenie libido i pogorszenie funkcji erekcyjnych,
• przewlekłe zmęczenie, utrata energii,
• zmniejszenie masy i siły mięśniowej,
• wzrost masy tłuszczowej, zwłaszcza brzusznej,
• spadek nastroju, drażliwość, apatia,
• zaburzenia snu,
• problemy z koncentracją i funkcjami poznawczymi.

Diagnostyka:

Podstawowym badaniem jest oznaczenie testosteronu całkowitego w surowicy (najlepiej między godziną 7:00 a 10:00 rano). W przypadku wyników granicznych zaleca się dodatkowe oznaczenie testosteronu wolnego, a także poziomów LH, FSH, prolaktyny oraz parametrów metabolicznych (glukoza, lipidogram, enzymy wątrobowe).

Zalecenia i dostępne formy wsparcia

Dla kobiet:

1. Konsultacja ginekologiczna:
   W celu omówienia objawów, wykonania badań hormonalnych (FSH, estradiol, AMH) i dobrania odpowiedniej formy leczenia.
2. Hormonalna terapia zastępcza (HTZ):
   Skuteczna metoda leczenia objawów menopauzy, szczególnie u kobiet przed 60. rokiem życia i do 10 lat po menopauzie, o ile nie istnieją przeciwwskazania (np. przebyty rak piersi, zakrzepica).
3. Leczenie miejscowe (dopochwowe):
   Stosowane w przypadku suchości i bólu w czasie współżycia (estriol, kwas hialuronowy, preparaty nawilżające).
4. Suplementacja witaminy D i wapnia:
   Profilaktyka osteoporozy i wsparcie układu kostnego.
5. Psychoterapia lub wsparcie psychologiczne:
   Zalecane szczególnie przy występujących zaburzeniach snu, depresji lub problemach relacyjnych.

Dla mężczyzn:

1. Diagnostyka laboratoryjna:
   Oznaczenie testosteronu całkowitego i wolnego, LH, FSH, TSH, glukozy, lipidogramu, poziomu PSA.
2. Zmiana stylu życia:
   Regularna aktywność fizyczna (trening siłowy, aerobowy), unikanie alkoholu i nadmiernego stresu, poprawa jakości snu.
3. Suplementacja witaminy D i cynku:
   Wpływają korzystnie na gospodarkę hormonalną.
4. Terapia testosteronem (TRT):
   Rozważana tylko w przypadku stwierdzonego niedoboru testosteronu i obecności objawów klinicznych, po wykluczeniu przeciwwskazań (nowotwór prostaty, czerwienica prawdziwa, ciężkie zaburzenia sercowo-naczyniowe).
5. Wsparcie psychologiczne:
   Zalecane przy objawach depresyjnych, spadku motywacji, problemach z tożsamością męską.

Podsumowanie

Menopauza i andropauza nie są jednostkami chorobowymi, ale stanowią momenty przejściowe o istotnym wpływie na funkcjonowanie całego organizmu. Odpowiednia diagnostyka, opieka medyczna i dostęp do rzetelnej informacji pozwalają znacznie zmniejszyć ryzyko powikłań i poprawić jakość życia.

Współczesna medycyna oferuje szeroki wachlarz możliwości leczenia objawowego, profilaktyki chorób towarzyszących oraz wsparcia psychicznego. Konieczne jest jednak zwiększenie świadomości społecznej i edukacji w tym zakresie – zarówno wśród pacjentów, jak i personelu medycznego.

Milczenie w obszarze zdrowia hormonalnego osób dojrzałych nie sprzyja ani pacjentom, ani systemowi opieki zdrowotnej. Czas przywrócić temu tematowi należną mu wagę – jako części integralnego zdrowia człowieka dorosłego.

Źródła:

• North American Menopause Society (NAMS), Menopause Practice Guidelines, 2023
• WHO, Menopause Factsheet, 2021
• European Men’s Health Forum, Understanding Andropause, 2022
• Gliniana A. et al., Hormone Replacement Therapy: Benefits and Risks, Postępy Nauk Medycznych, 2022
• Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, Dz.U. 2011 nr 112 poz. 654

~artykuł edukacyjny